ملاکهای ارزشیابی از نظر امام علی(ع)نوشته دکتر نامداری پژمان

امام علی (ع) در جای جای کتاب نفیس خود به بحث درباره­ی ارزشیابی پرداخته است. در ذیل به مهم­ترین آن ها اشاره می­شود:

1- ارزش تذکّر دادن اشتباهات: در حکمت 59، امام (ع) می فرمایند: «وَ قَالَ (ع) مَنْ حَذَّرَکَ کَمَنْ بَشَّرَکَ»: و درود خدا بر او، فرمود: آن که تو را هشدار داد، چون کسى است که مژده داد.

در این بیان قصار، امام اشاره به ارزش و اهمیت تذکر را مد نظر داشته است. شاید بتوان استنباط نمود که در سطح اول، به تذکر دادن اکتفا شود. هم چنین در حکمت 33 ، با بیان این جمله: « وَ قَالَ ع کُنْ سَمْحاً وَ لَا تَکُنْ مُبَذِّراً-  وَ کُنْ مُقَدِّراً وَ لَا تَکُنْ مُقَتِّراً: بخشنده باش امّا زیاده روى نکن، در زندگى حسابگر باش امّا سخت گیر مباش» به نقش اعتدال در بخشش و حسابرسى اشاره دارند.

2- ارزشیابی دقیق و به دور از غیبت: امام علی (ع) در خطبه 141، می فرمایند: «آن کس که از برادرش اطمینان و استقامت در دین، و درستی راه و رسم را سراغ دارد، باید به گفته مردم درباره او گوش ندهد، آگاه باشید! گاهی تیرانداز، تیر افکند و تیرها به خطا می‏رود، سخن نیز چنین است، درباره کسی چیزی می‏گویند که واقعیت ندارد و گفتار باطل تباه‏شدنی است، و خدا شنوا و گواه است، بدانید که میان حق و باطل جز چهار انگشت فاصله نیست. شناخت حق و باطل (پرسیدند، معنای آن چیست؟ امام (ع) انگشتان خود را میان چشم و گوش گذاشت و فرمود) باطل آن است که بگویی شنیدم، و حق آن است که بگویی دیدم». در این خطبه، در می­یابیم که در کنترل و نظارت بر اعمال، شنیده­ها را باید کنار گذاشت [پرهیز از پیش­داوری و تعصب] و بر عمل انجام شده تأکید داشت.

در جایی دیگر (نامه­ی 53)، امام (ع) به مالک‏اشتر نخعی می­فرمایند: «... و در یک ارزشیابی دقیق، رنج و زحمات هر یک از آنان را شناسایی کن، و هرگز تلاش و رنج کسی را به حساب دیگری مگذار، و ارزش خدمت او را ناچیز مشمار، تا شرافت و بزرگی کسی موجب نگردد که کار کوچکش را بزرگ بشماری، یا گمنامی کسی باعث شود که کار بزرگ او را ناچیز بدانی، مشکلاتی که در احکام نظامیان برای تو پدید می‏آید، و اموری که برای تو شبهه‏ناکند، به خدا، و رسول خدا (ص) بازگردان، زیرا خدا برای مردمی که علاقه داشت هدایتشان کند فرمود. (ای کسانی که ایمان آوردید، از خدا و رسول و امامانی که از شما هستند اطاعت کنید، و اگر در چیزی نزاع دارید، آن را به خدا و رسولش باز گردانید). پس بازگرداندن چیزی به خدا یعنی عمل کردن به قرآن، و بازگرداندن به پیامبر (ص) یعنی عمل کردن به سنت او که وحدت بخش است، نه عامل پراکندگی».

4- ارزشیاب عادل: امام (ع) در نامه­ی 53، به ویژگی­های ارزیاب و ناظر پرداخته است و در کلام خود می­فرمایند: «برترین فرد نزد خود را برای قضاوت انتخاب کن، کسانی که مراجعه فراوان، آنها را به ستوه نیاورد، و برخورد مخالفان با یکدیگر او را خشمناک نسازد، در اشتباهاتش پافشاری نکند، و بازگشت به حق پس از آگاهی برای او دشوار نباشد، طمع را از دل ریشه‏کن کند، و در شناخت مطالب با تحقیقی اندک رضایت ندهد، و در شبهات از همه بااحتیاط تر عمل کند، و در یافتن دلیل اصرار او از همه بیشتر باشد، و در مراجعه پیاپی شاکیان خسته نشود، در کشف امور از همه شکیباتر، و پس از آشکار شدن حقیقت در فصل خصومت از همه برنده‏تر باشد، کسی که ستایش فراوان او را فریب ندهد، و چربزبانی او را منحرف نسازد و چنین کسانی بسیار اندکند»

5- ارزشیابی ارزیاب یا فراارزشیابی: با توجه به ژرفای دید امام علی (ع)، ایشان مسئله­ی نظارت بر ناظرین را مهم می­شمارد، جایی که می­فرمایند: «پس از انتخاب قاضی، هر چه بیشتر در قضاوتهای او بیندیش، و آنقدر به او ببخش که نیازهای او برطرف گردد، و به مردم نیازمند نباشد، و از نظر مقام و منزلت آنقدر او را گرامی دار که نزدیکان تو به نفوذ در او طمع نکنند، تا از توطئه آنان در نزد تو درامان باشد. در دستوراتی که دادم نیک بنگر که همانا این دین در دست بدکاران گرفتار آمده بود، که با نام دین به هواپرستی پرداخته، و دنیای خود را به دست می‏آوردند. سپس در امور کارمندانت بیندیش، و پس از آزمایش به کارشان بگمار، و با میل شخصی، و بدون مشورت با دیگران آنان را به کارهای مختلف وادار نکن، زیرا نوعی ستمگری و خیانت است. کارگزاران دولتی را از میان مردمی باتجربه و باحیا، از خاندانهای پاکیزه و باتقوی، که در مسلمانی سابقه درخشانی دارند انتخاب کن، زیرا اخلاق آنان گرامی‏تر، و آبرویشان محفوظ­تر، و طمع‏ورزیشان کمتر، و آینده‏نگری آنان بیشتر است. سپس روزی فراوان بر آنان ارزانی دار، که با گرفتن حقوق کافی در اصلاح خود بیشتر می‏کوشند و با بی‏نیازی، دست به اموال بیت‏المال نمی‏زنند، و اتمام حجتی است بر آنان اگر فرمانت را نپذیرند یا در امانت تو خیانت کنند» (نامه­ی 53).

6- بازرسی مخفی: یکی از وجوه بسیار مهم از منظر امام علی (ع)، کنترل و نظارت مخفیانه بر اعمال کارگزاران است. چرا که کارگزاران عاملین حکومت اند و هرگونه ضعفی در آنان، نشانه­ی ضعف حکومت است. از این­رو امام در نامه­ی 53، می فرمایند: «... سپس رفتار کارگزاران را بررسی کن، و جاسوسانی راستگو، و وفاپیشه بر آنان بگمار، که مراقبت و بازرسی پنهانی تو از کار آنان، سبب امانتداری، و مهربانی با رعیت خواهد بود. و از همکاران نزدیکت سخت مراقبت کن، و اگر یکی از آنان دست به خیانت زد، و گزارش جاسوسان تو هم آن خیانت را تایید کرد، به همین مقدار گواهی قناعت کرده او را با تازیانه کیفر کن، و آنچه از اموال که در اختیار دارد از او بازپس گیر، سپس او را خوار دار، و خیانتکار بشمار، و طوق بدنامی به گردنش بیافکن».

7- ضرورت کنترل نظام مالیاتی: نظام مالیاتی، عامل آبادانی و توسعه­ی کشور بوده و هست. هم چنین، این بخش مهم حکومتی را می­توان تعیین کننده­ی اقشار جامعه دانست. نظام مالیاتی هم در درون کشور و هم درون سازمان­ها جایگاه ویژه­ای دارد. از این­رو امام (ع) در کلامی به مالک اشتر می فرمایند: «مالیات و بیت‏المال را بگونه‏ای وارسی کن که صلاح مالیات دهندگان باشد، زیرا بهبودی مالیات و مالیات دهندگان، عامل اصلاح امور دیگر اقشار جامعه می‏باشد، و تا امور مالیات دهندگان اصلاح نشود کار دیگران نیز سامان نخواهد گرفت. زیرا همه مردم نان‏خور مالیات و مالیات دهندگانند، باید تلاش تو در آبادانی زمین بیشتر از جمع‏آوری خراج باشد که خراج جز با آبادانی فراهم نمی‏گردد، و آن کس که بخواهد خراج را بدون آبادانی مزارع به دست آورد، شهرها را خراب، و بندگان خدا را نابود، و حکومتش جز اندک مدتی دوام نیاورد. پس اگر مردم شکایت کردند، از سنگینی مالیات، یا آفت‏زدگی، یا خشک شدن آب چشمه‏ها، یا کمی باران، یا خراب شدن زمین در سیلابها، یا خشکسالی، در گرفتن مالیات به میزانی تخفیف ده تا امورشان سامان گیرد، و هرگز تخفیف دادن در خراج تو را نگران نسازد. زیرا آن، اندوخته‏ای است که در آبادانی شهرهای تو، و آراستن ولایتهای تو نقش دارد، و رعیت، تو را می‏ستایند، و تو از گسترش عدالت میان مردم خشنود خواهی شد، و به افزایش قوت آنان تکیه خواهی کرد، بدانچه در نزدشان اندوختی و به آنان بخشیدی، و با گسترش عدالت در بین مردم، و مهربانی با رعیت، به آنان اطمینان خواهی داشت. آنگاه اگر در آینده کاری پیش آید و به عهده‏شان بگذاری، با شادمانی خواهند پذیرفت، زیرا عمران و آبادی قدرت تحمل مردم را زیاد می‏کند. همانا ویرانی زمین به جهت تنگدستی کشاورزان است که به آینده حکومتشان اعتماد ندارند، و از تاریخ گذشتگان عبرت نمی‏گیرند« (نامه­ی 53).

8- ضرورت دلجویی از افراد برکنارشده: ممکن است نتیجه­ی ارزشیابی، به عزل کارگزاری شود. نحوه­ی عزل وی نیز باید با کمال احترام باشد نه پرده­دری. چنان­چه این امر میسر نشود، عواقب ناگواری برای سازمان خواهد داشت. امام (ع) در نامه­­ی 34 خطاب به محمد بن ابی‏بکر می فرمایند: «... پس از یاد خدا و درود، به من خبر داده‏اند که از فرستادن اشتر به سوی محل فرمانداریت، ناراحت شده‏ای، این کار را انجام ندادم که تو در تلاش خود کند شدی، یا انتظار کوشش بیشتری از تو دارم، اگر تو را از فرمانداری مصر عزل کردم، فرماندار جایی قرار دادم که اداره آنجا بر تو آسان‏تر، و حکومت تو در آن سامان خوش‏تر است. همانا مردی را فرماندار مصر قرار دادم، که نسبت به ما خیرخواه، و به دشمنان ما سخت‏گیر و درهم کوبنده بود، خدا او را رحمت کند، که ایام زندگی خود را کامل و مرگ خود را ملاقات کرد، در حالی که ما از او خشنود بودیم و خداوند خشنودی خود را نصیب او گرداند، و پاداش او را چند برابر عطا کند. پس برای مقابله با دشمن سپاه را بیرون بیاور، و با آگاهی لازم به سوی دشمن حرکت کن، و با کسی که با تو در جنگ است آماده پیکار باش. مردم را به راه پروردگارت بخوان، و از خدا فراوان یاری خواه که تو را در مشکلات کفایت می‏کند، و در سختیهایی که بر تو فرود می‏آید یاریت می‏دهد».

 

+نوشته شده در ساعت توسط مدیر